جغرافیای تاریخی قفقاز از منظر مورخان و جغرافی‌دانان مسلمان

نویسندگان

چکیده

قلمرو جغرافیایی قفقاز با وسعتی حدود پانصد هزار کیلومتر مربع در شمال غربی فلات ایران وآن سوی رودهای کورا و ارس، از مناطق مهم جغرافیای امروز جهان شناخته می‌شود. اگرچه امروزه این سرزمین دارای حدود و تقسیمات جغرافیایی مشخصی است، اما در متون جغرافیایی و تاریخی متقدم به گونه ای متفاوت معرفی شده است. بررسی تاریخ قفقاز در دوره‌های مختلف گویای آن است که این سرزمین در آغاز به این نام شهرت نداشته و سپس نیز این نام برای قلمرو امروزی قفقاز به کار نمی‌رفته است، بلکه به هر بخش از سرزمین قفقاز با نام خاصی اشاره ‌شده که مبتنی بر ویژگی-های قومی یا نام دودمان‌های فرمانروایی آن بوده است. سرزمین کنونی قفقاز به طور قراردادی به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود که از قفقاز شمالی در پاره‌ای از آثار مورخان و جغرافیدانان مسلمان ذکری به میان نیامده و آن دسته هم که از آن یاد کرده‌اند، برای هر منطقه از آن نام خاصی را ذکر نموده‌اند؛ چنانکه به سرزمین‌های نزدیک به کوه قفقاز در قفقاز شمالی که خزران سکونت داشتند، سرزمین خزران یا کشور خزر گفته‌اند. از این رو، بررسی جغرافیای تاریخی قفقاز بر اساس متون جغرافیایی وتاریخی متقدم ضروری به نظر می رسد. بدین روی، این پژوهش بر آن است که جغرافیای تاریخی قفقاز، وجه تسمیه و حدود جغرافیایی این سرزمین را بر پایه متون تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخست تا قرن نهم هجری - که در طی آن بیشترین کتب تاریخی و جغرافیایی تدوین شده است - در اندیشه وآثار مورخان و جغرافیدانان مسلمان، بر پایه روش توصیفی و تحلیلی و با استفاده از اسناد کتابخانه‌ای بررسی کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Historical Geography of Caucasia from the viewpoint of Muslim Historians and Geographers

نویسندگان [English]

  • F. Allahyari
  • A. Ahangaran
چکیده [English]

    The geographical territory of Caucasia includes areas which have been referred to, in various forms, in geographical, historical and even literary texts. Studies on the history of Caucasia in different eras show that not only this region was not originally called by this name, but, later on, this name was not used for what is now modern Caucasia. Studies show that each part of Caucasia was referred to by a specific name, based on the tribal characteristics of its inhabitants or the lineage of its rulers. Modern Caucasia is divided into the southern and northern parts. In the works of some of the Muslim historians and geographers northern Caucasia is not mentioned at all and those which have referred to it have used specific names for each part of it. Hence, they have called the regions around the Caucasus Mountains in northern Caucasia, in which the Khazar inhabited, the country of the Khazar. This research attempts to investigate the historical geography of Caucasia, its cause of denomination and its geographical boundaries. Historical and geographical books written about the first ten centuries Hijri (S. A. W) - within which most of historical-geographical books are written- along with library documents are used with a descriptive-analytic methodology to reveal Muslim historians and geographers’ viewpoint on Caucasia.